Jak zwierzęta spędzają zimę?

Istnieje kilka wariantów tego, jak można (i trzeba!) przetrwać czas mroźno-śnieżny. Oto one:

Emigracja
"Do ciepłych krajów" odlatuje z Polski sporo ptaków, zwłaszcza owadożernych. Jedne zbierają się do odlotu już późnym latem , inne później, nawet w styczniu. Zależy to również od tego, jak daleką drogę muszą pokonać (im dalej, tym wcześniejszy wylot, np. bociany lecące na południe Afryki są gotowe do odlotu już w sierpniu, a jerzyki - nawet w lipcu!). Motyle z gatunku rusałka admirał odlatują w rejon Morza Śródziemnego, choć mogą zimować też w Polsce. Nietoperze karliki większe też wybierają się "za granicę".

Warto nadmienić, że są takie gatunki ptaków, dla których Polska jest "ciepłym krajem". Przylatują do nas np. syberyjskie gawrony czy jemiołuszki.

Hibernacja, czyli sen zimowy
Tak spędzają zimę owady, płazy, gady i niektóre ssaki. W czasie snu zimowego temperatura ciała spada, a wszystkie procesy życiowe, np. oddychanie czy bicie serca ulegają spowolnieniu. Dlatego tak ważne jest, aby do snu zimowego dobrze się przygotować: przede wszystkim trzeba się najeść i zgromadzić grubą, podskórną tkankę tłuszczową, a nawet zgromadzić zapasy.

Najdłużej śpią susły i świstaki (pół roku snu!). Niedźwiedzie spędzają śpiąc w gawrze około 5 miesięcy z przerwami.

Zapasy na zimę
Zwierzęta gromadzą też w norach czy dziuplach zapasy na zimę: ziarna, w tym orzechy, suche rośliny, grzyby... Sowy gromadzą drobne ssaki czy ptaki złowione w czasie "tłustych dni" (zamarznięte się przecież nie zepsują). Często zdarza się, że ptaki czy wiewiórki zapomną, gdzie zostawiły swoje zapasy, zwłaszcza, jeśli spiżarni jest wiele.  Zapomniane ziarna kiełkują wiosną w zupełnie nieoczekiwanych miejscach.

Zmiana diety
Gdy brak owadów trzeba jeść ziarno. Np. owadożerne mazurki i trznadle zimą stają się ziarnojadami. Ptaki mięsożerne, gdy trudno coś świeżego upolować, zadowalają się padliną. Sporo martwych zwierząt znajdują przy drogach asfaltowych. Korzystają także z resztek zostawionych przez polujące watahy wilków. Miejskie gołębie i inne ptaki synantropijne (czyli związane na stałe z miejscem życia ludzi) zimą stają się szczególnie mało wybredne, a w mroźne dnie chwytają do dzioba dosłownie wszystko, co może im bardzo zaszkodzić, a nawet zabić.

Stołówka u ludzi
Człowiek i jego siedliska zimą stają się bardzo kuszącym miejscem dla dzikich zwierząt, które rozgrzebują śmietniska, "włamują się" do spichlerzy, magazynów, strychów i piwnic, gdzie ludzie gromadzą swoje zapasy. Często robią wiele szkód. Narażają się przy tym na ataki psów czy zderzenia z samochodami.
Leśnicy i myśliwi dokarmiają zwierzęta w lesie, w paśnikach, a mieszczuchy w karmnikach za oknem. Ważne uwagi o dokarmianiu ptaków zimą znajdziesz na stronce "Podstawowe Zasady Zimowego Dokarmiania Ptaków"

Zimowe ubranie
Zimujące u nas ptaki mają w tej porze roku wyjątkowo obfite upierzenie, mnóstwo w nim piór puchowych, które stanowią świetną izolację termiczną. Również sierść zwierząt staje się gęściejsza i dłuższa. Wiele gatunków zmienia ubarwienie na jaśniejsze, a nawet całkiem białe. Gronostaje stają się białe (czarna pozostaje tylko końcówka ogona), podobnie zające bielaki (czarne końcówki uszu). Palce stóp bielaków są długie i gęsto owłosione, zwierzak może też szeroko rozkładać palce, co ułatwia mu bieganie po miękkim śniegu (nie zapada się). Zimowe ubarwienie ptaków staje się mniej jaskrawe, tak, aby nie rzucały się w oczy polującym na nie drapieżnikom.

Czas na miłość i narodziny
W styczniu odbywają się gody zajęcy nazywane parkotami. Samce w okresie godowym walczą ze sobą okładając się przednimi łapami, goniąc i drapiąc. Gody dzików (huczka) też sa bardzo gwałtowne - samce walczą o względy dziczych pań używając kłów i bardzo hałasując.
Zimowe zaloty uskuteczniają też wilki (ale nie wszyscy członkowie watahy biorą w nich udział, jedynie dominująca para) i rysie. Również domowe koty dość szybko zaczynają się "marcować", co wbrew nazwie nie zaczyna się w marcu, a dużo wcześniej. Pod oknami domów słychać wtedy kocie, rozzłoszczone okrzyki i inne odgłosy walki.
Zimą przychodzą na świat małe niedźwiedzie brunatne. Samica zatem musi sobie przerwać sen zimowy. Maluchy pierwsze tygodnie spędzają w gawrze, przytulone do matki.
U saren zimową porą występuje natomiast tzw. ciąża przedłużona. Gdyby młode sarenki urodziły się w zimie zapewne nie przetrwałyby trudnych warunków. Dlatego samica może pozostawać w ciąży od lata (jesieni) aż do ciepłych dni czerwca następnego roku, czyli prawie 10 miesięcy!

A na deser trochę zimowych filmów z serii "Dzika Polska":

Jak bobry spędzają zimę?: "Bóbr z wami"
Koniki polskie zimą:  "Koń wschodzącego Słońca"
Żubry w zimie:  "Wolne olbrzymy"

Państwa - miasta: zasady wykorzystania gry na lekcji

Zasady gry w "Państwa, miasta..." każdy zna. Poniżej wersja gry, której używałam na luźniejszych lekcjach w celu utrwalenia nazw geograficznych, roślin, zwierząt... oraz ożywienia ducha współzawodnictwa w klasie:)

1. Wszystkich uczniów podzielić na zespoły 3-4-osobowe (w liczniejszych zawsze u któregoś gracza spada motywacja, gdy kilku może myśleć za niego)

2. Każdy zespół wybiera sekretarza, który szybko pisze i będzie czytał to, co napisał i wymyślili wszyscy członkowie zespołu (tu można zaangażować nawet nieśmiałych).

3. Sekretarz sporządza tabelkę w poprzek kartki zeszytowej (najlepiej w kratkę), a w tabeli powinny zmieścić się rubryczki: PAŃSTWA, MIASTA (można 2 rubryczki: MIASTA W POLSCE, MIASTA POZA POLSKĄ), WODY (tu można wymieniać nazwy rzek, mórz, oceanów, jezior, zalewów itpd.) ROŚLINY,  ZWIERZĘTA, IMIONA (na osłodę, bo tu zawsze można coś wpisać), PUNKTY.

4. Każdy zespół nadaje sobie nazwę, albo otrzymuje numer, można też zapisać pierwsze litery imion członków zespołów.

5. Nauczyciel też rysuje na tablicy tabelę, w której poszczególnych kolumnach zapisuje nazwy zespołów (bądź ich numery, czy skróty imion) - tu będzie wpisywał punkty uzyskiwane przez zespoły w każdej z rund.

6. Teraz nauczyciel informuje o zasadach gry:
Jeden z uczniów z zespołu 1 wymawia głośno litery "X, Y, Z"', a zaraz potem po cichutku lub w myślach cały alfabet. Uczeń z zespołu 2 mówi po pewnym czasie "STOP" i wtedy uczeń z zespołu 1 głośno wypowiada literę, którą w tej chwili wypowiedział w swoim "cichym alfabecie". Wtedy natychmiast wszystkie zespoły zabierają się do wymyślania i zapisywania odpowiedzi.

Gdy któryś z zespołów zakończy pracę (tzn. ma wypełnione wszystkie kolumny tabeli w danej rundzie), mówi głośno "STOP" i głośno liczy do 10. Po wypowiedzeniu liczby "10" wszyscy odkładają długopisy - nie można już nic więcej dopisywać.

Teraz sekretarze zespołów kolejno mówią nazwy państw, a nauczyciel przyznaje im punkty, potem odczytują nazwy miast i nauczyciel znowu przyznaje punkty, które sekretarze zapisują w tabelce przy nazwach państw, miast, itd.

Jeśli 2 lub więcej grup poda tę samą nazwę otrzymują po 5 punktów.
Jeśli zespół podaje nazwę inną niż wszystkie pozostałe zespoły - otrzymuje 10 punktów.
Jeśli tylko jeden z zespołów podał nazwę, a pozostałe nie podały żadnej  lub podały błędną nazwę, otrzymuje 15 punktów.

Jeśli nazwa jest zapisana tylko częściowo (np. "Katowi...") można ją uznać za zapisaną całkowicie. Można też uznawać za poprawne nazwy zapisane błędnie, ale brzmiące prawidłowo ( np. zapis "Ditrojt", zamiast Detroit). Można też być bardziej restrykcyjnym. Decyzja ta należy do nauczyciela.
Nauczyciel też jest ostatecznym "sędzią" i on decyduje o ilości punktów przyznanej zespołowi.

7. Zaczynamy grę. Po każdej rundzie członkowie zespołu podliczają swoje punkty. Zapisują je na swoich kartkach i podają je ustnie nauczycielowi, który zapisuje je w tabeli na tablicy.

8. W kolejnych rundach zmieniają się uczniowie mówiący w myślach alfabet oraz słowo "STOP". Najlepiej, aby były to zmiany zgodne z kolejnością numerów zespołów.

9. Ostatnia runda powinna się zakończyć 5-10 minut przed końcem lekcji. Wtedy przedstawiciele zespołów podchodzą do tablicy, obliczają i zapisują sumę punktów uzyskanych we wszystkich rundach. Nauczyciel ogłasza zwycięzców, a oni dostają piątki. Albo nawet szóstki, jeśli zabłyśli szczególną wiedzą.

UWAGA! Jeśli zespół został przyłapany na nieuczciwości (np. na dopisywaniu nazw, gdy już skończyło się liczenie do "10" czy błędy w obliczeniach) zabiera mu się 50 punktów. Na szóstkę wtedy też raczej nie zasługuje.

Może się tak zdarzyć, że nauczyciel nie zna nazwy geograficznej, którą podaje zespół (np. może to być nazwa małego miasteczka w Belgii, gdzie jeden z uczniów ma rodzinę:). Wtedy członkowie zespołu mają możliwość udowodnienia swojej racji wskazując daną miejscowość w atlasie, jeśli jakiś znajduje się w klasie (jeśli nie ma atlasu samochodowego Belgii, rzecz jest nie do udowodnienia).  Warto jednak zaufać nauczycielowi, bo może on jednak zna wiele nazw małych miejscowości (łącznie z belgijskimi)

Zadania dla uczniów:
Zgodnie z zasadami gry najwięcej punktów uzyskuje zespół, który poda nazwę, jakiej nie wymienił inny zespół, a jeszcze lepiej jest znać nazwę, gdy nie znają jej inni. Można się zatem dobrze przygotować do gry, jeśli będziemy wiedzieli wcześniej  że taka lekcja nas czeka. Przygotowanie polega na tym, żeby napisać sobie na dużej kartce alfabet (jedna literka pod drugą, w pionie) i wyszukać w atlasie geograficznym czy przyrodniczym nazwy miast, państw, wód. Wpisać je na kartkę. Zajrzeć tam od czasu do czasu starając się zapamiętać jak najwięcej nazw.

Ciekawostka:
Najczęściej podawane przez uczniów nazwy miast na literę "A" to m.in. Augustów czy Amsterdam. A wiecie jak nazywa się stolica Madagaskaru? Antananarywa!
Zaś w Polsce nie zapominajcie o Annopolu. Szczególnie Anie powinny pamiętać, że to miasto leży w naszej Ojczyźnie.

Wiosenną porą - deszcz, rosa i mgła

Oczywiście deszcze, rosa i mgły nie są zjawiskami typowymi tylko dla jesieni, ale o tej porze roku 

można je obserwować dość często.

Poniżej kilka podstawowych informacji o nich.

Deszcz może być rzęsisty i gwałtowny, może być mżawką (szczególnie korzystna dla cery:), czyli inaczej "kapuśniaczkiem". Czasem mówi się, że "rzuca żabami" o szczególnie intensywnych i długotrwałych opadach.

Z czego składa się chmura?
Z bardzo małych kropelek wody i/albo kryształków lodu. Gdy gromadzi się ich coraz więcej i więcej, stają się coraz to większe, a chmura coraz cięższa. My widzimy ją jako coraz to ciemniejszą i coraz to niżej "wiszącą" nad ziemią. Chmury burzowe mają piękną łacińską nazwę cumulonimbus.

Jak powstaje deszcz?
Drobne kropelki wody w chmurze łącza się ze sobą w coraz to większe krople. Gdy kropli wody jest tak dużo i są tak ciężkie, że chmura  nie jest w stanie już więcej kropelek wody (kryształków lodu) "udźwignąć" (przyciąga je przecież Ziemia, co zwie się grawitacją) - spadają one po prostu na ziemię. A my obserwujemy to jako deszcz (albo śnieg..).


Skąd bierze się woda w chmurach?
Woda paruje z powierzchni ziemi, ze zbiorników wodnych, z roślin (przez tzw. aparaty szparkowe w liściach), zwierząt i ludzi (przez powierzchnię ciała oraz przez usta (widać to dobrze w czasie mrozów, gdy z ust wydostaje się "para" - nie jest to wtedy para wodna, ale już bardzo malutkie kropelki wody - sama para wodna nie jest widoczna!). Para wodna jest wodą w gazowym stanie skupienia. Jest bardzo lekka, a gdy na dodatek jest cieplejsza (a zatem lżejsza) od otaczającego ją powietrza  - unosi się do góry i ochładza (im wyżej, tym chłodniej, pamiętajcie!!!). Na skutek ochładzania para wodna przekształca się w ciecz, czyli powstają z niej małe kropelki wody. Baaardzo dużo kropelek wody tworzy chmurę.

Dlaczego para wodna zamienia się w ciecz (skrapla się)?
Na skutek ocieplania cząsteczki (drobiny) wszystkich substancji, w tym pary wodnej, zaczynają szybciej się poruszać. Po prostu otrzymują więcej energii (cieplnej).
Im szybciej się poruszają tym częściej się ze sobą spotykają. A cząsteczki wody mają tę właściwość, że przyciągają się nawzajem. Gdy zatem cząsteczki wody się ze sobą zetkną, łączą się ze sobą tworząc najpierw bardzo małą kropelkę wody. W miarę "spotykania" nowych cząsteczek wody kropla staje się coraz większa.

Czym jest mgła?
Mgła jest chmurą, tylko zawieszoną nisko nad ziemią. No i czasem bardzo rozległą. Składa się z małych kropelek wody, często o sporym zagęszczeniu (wtedy mówi się, że mgła jest "gęsta jak mleko"). Mgła pojawia się często o poranku lub wieczorem.

Promienie słoneczne próbują przebić się przez mgłę

To zdjęcie zrobiłam z jadącego samochodu. Mgła czasem bardzo utrudnia i spowalnia ruch na drogach, zła widoczność sprzyja wypadkom. Kierowcy mogą im zapobiec zmniejszając prędkość samochodu we mgle i używając świateł przeciwmgielnych.

Czym jest rosa?

Są to krople wody, które osiadły na liściach, kwiatach, samochodach, chodnikach i wszystkich obiektach na ziemi. Są dużo większe od kropli w chmurze czy we mgle. Rosa powstaje na skutek skraplania się pary wodnej zawartej w powietrzu.

Co się dzieje z rosą?

Paruje (im jest cieplej, tym szybciej) albo wsiąka w ziemię.
Dla niektórych zwierząt rosa bywa źródłem wody pitnej.  Na pustyni to czasem jedyne źródło wody.

O innych niż rosa osadach atmosferycznych czytaj w poście: "Zimową porą - szron, szadź i gołoledź"
O wilgotności powietrza można poczytać  w poście: "Hygrós - po grecku znaczy wilgotny"

Zadania dla Uczniów:

1. Jakie są skutki:
a) nadmiernych opadów deszczu i śniegu, intensywnych opadów gradu
b) niedostatecznej ilości opadów

2. Jakie środki ostrożności powinni przedsięwziąć kierowcy podczas jazdy we mgle?

3. Wyszukaj informacje o budowie deszczomierza. Spróbuj wykonać własny prototyp i sprawdź jego działanie. Zaprezentuj swój deszczomierz na lekcji, opowiedz, jak i z czego jest zbudowany i jakich pomiarów dokonałeś (możesz odczytać sprawozdanie, opowiedzieć własnymi słowami, wykonać plakat...). Prace można wykonać w parze z innym uczniem.

4. Wyszukaj informacje o rekordach opadów i susz w Polsce i na świecie - gdzie napadało najwięcej, gdzie najdłużej nie padało itp., itd.

5. Jakie działania podejmuje się w Polsce, aby ochronić ludzi i ich dobytek przed powodzią?

6. Dowiedz się, jak powstaje tęcza. Narysuj tęczę w zeszycie. Używając pryzmatu w słoneczny dzień pokaż powstawanie tęczy na powierzchni płaskiej powierzchni, np. ściany. Zaprezentuj inne doświadczenie, które pozwala otrzymać tęczę.